بود مانند مسته مرد شاعر ، عضد الدوله كه به زبان طبرى منشعب از پهلوى سخن مىگفت ، ولى به زبان فارسى درى كه ره آورد شيخ و ابو عبيده از ماوراء النهر خراسان بود آشنائى كامل نداشت و بدين‌نظر متن فارسى كتاب براى او زبانى نامفهوم بود ، در صورتىكه زبان كتاب با وجودى كه نخستين آزمايش زبان فارسى در بيان فلسفه بوده براى فارسى زبان خراسانى يا ماوراء النهرى در آن روز هم مانند امروز كه براى ما مفهوم مىباشد قابل فهم بوده است . از آنچه به نام ابن سينا در زبان فارسى منسوب است تنها انتساب دانشنامه و رسالهء نبض به دو مسلم است كه آن را هم به نام علاء الدوله نوشته است ولى در ساير آثار فارسى منسوب به دو اعم از نثر و نظم جاى ترديد و تحقيق باقى است . يونسكو انتساب اين متن فارسى را به دو مغتنم شمرد و چند سال قبل دستور ترجمهء آن را به زبان فرانسه به هانرى ماسه استاد زبان فارسى « سوربن » داد و اين كار گويا انجام گرفت . اقدام ابو عبيده به ترجمهء چند رساله ديگر براى تكميل بخش مفقود و غير موجود از دانشنامه ، خود نشان مىدهد كه اقدام بىسابقهء شيخ الرئيس در استفاده از زبان فارسى براى بيان حكمت الهى ، راهگشاى مزيد استفادهء ديگران بعد از او ، از اين زبان گرديد . حال اگر برخى در اين اثر اسلوب پخته و جاافتاده و از كار درآمدهء شيخ شهاب مقتول و بابا افضل و خواجه نصير و ملاقطب را نمىتوانند احساس كنند . نبايد از تذكر اين نكته غفلت ورزيد كه سه قرن متوالى تجربه و تمرين و ممارست عمل تأليف و تصنيف ، به تدريج قابليت زبان فارسى كه جاى زبان پهلوى و عربى را گرفته بود بدان پايه رسانيد كه خواجه نصير اخلاق ناصرى را كه براساس متون عربى تطهير الاعراق مسكويه و رسالهء سياست مدنيهء فارابى و رسالهء سياست ابن سينا را ترجمه و تأليف كرد و يكى از آثار برگزيدهء زبان فارسى ادب و حكمت از كار درآورد . به هرصورت اين خير و بركت ، مانند تأسيس مكتب فلسفى ايران در دار الحكمهء اصفهان از پرتو وجود آن مهاجر آوارهء بلخى صورت پذيرفت كه ناگزير شد در اصفهان رخت اقامت افكند و زبان فارسى درى را براى ضبط و نقل افكار فلسفى ، همتاى زبان عربى ساخت و پيش از آنكه در خراسان و ماوراء النهر ديگر امكان چنين خدمتى را پيدا كند ، نخستين كتاب فلسفهء الهى و منطق را در دار الهجرهء اصفهان نوشت و نام امير ديلمى فرمانرواى شهر را همطراز اسامى بزرگان آل سامان و آل فريقون ساخت . تأسّى به ابن سينا در استعمال زبان فارسى براى تفسير آثار مكتب سينوى اصفهان انحصار به ابو عبيده نداشت و كسان ديگرى هم بدين كار پرداختند . چنان كه ابن زيله رسالهء حى بن يقظان را به همين زبان درآورد . كيا بهمنيار آذربايجانى كه